Je bent de eerste klimaatarts van Vlaanderen. Wat doet een klimaatarts precies?

Jules Vertriest: Ik ben de eerste met die titel, maar het werk zelf is niet helemaal nieuw. Ik zet werk voort dat binnen de Vlaamse overheid al langer gebeurde. Ik werk bij het Departement Zorg, binnen de afdeling Preventief Gezondheidsbeleid, in een team met onder meer biologen en epidemiologen. Binnen dat preventieve gezondheidsbeleid is milieugezondheidszorg één van de thema’s. Collega’s werken bijvoorbeeld ook rond de gezondheidseffecten van PFAS en rond infectieziekten. Mijn werk focust op de gezondheidseffecten van klimaatverandering: extreem weer zoals hitte en overstromingen, maar ook pollenallergieën, uv-straling en vectoren die infectieziekten kunnen verspreiden. Het is dus een heel breed werkterrein.

Je werkt dus uitsluitend preventief?

Ja. Wij doen preventief gezondheidsbeleid. Onze voornaamste doelgroep is de burger. Binnen het Departement Zorg bestaat er ook crisiswerking, die onder meer moet helpen om de continuïteit van de zorg te verzekeren, maar dat is niet onze kerntaak. Wij proberen gezondheidsproblemen zoveel mogelijk te voorkomen en mensen en organisaties vooraf handvatten te geven.

Je bent arts en ambtenaar. Kun je je vrij uitspreken over de gevolgen van hitte en bijvoorbeeld over oversterfte?

Wij spreken ons daar zeker over uit, maar we moeten cijfers met de juiste nuance brengen. België gebruikt een bepaalde methodologie om oversterfte te berekenen. We kijken naar hoeveel sterfgevallen we op een normale dag zouden verwachten en vergelijken dat met het werkelijke aantal overlijdens. Andere landen kunnen een andere methodologie hanteren en bijvoorbeeld een deel van de verwachte hittesterfte al in hun cijfers incalculeren. Daardoor kun je cijfers tussen landen niet zomaar één op één vergelijken.

Waar maak je je vandaag het meeste zorgen over? Wat is het belangrijkste gezondheidsrisico?

Hitte is vandaag voor ons het grootste gezondheidsrisico. De voorbije zomer heeft opnieuw duidelijk gemaakt hoe groot de impact kan zijn. We hebben gelukkig al behoorlijk wat preventieve maatregelen uitgewerkt en waren tot op zekere hoogte voorbereid, maar er zijn nog lessen te trekken. Hittegolven zullen sowieso blijven voorkomen. We zien bovendien dat hun frequentie en intensiteit toenemen. Daarom moeten we ons er preventief op voorbereiden.

Bij hitte horen vaak adviezen als ‘drink genoeg’ en ‘blijf uit de zon’. Zijn die niet te beperkt voor mensen die bijvoorbeeld in een oververhit appartement wonen?

 De woonomgeving speelt absoluut een grote rol. Iemand die bijvoorbeeld op een hoge verdieping in een sterk opwarmende woning woont, heeft niet dezelfde mogelijkheden als iemand die gemakkelijk verkoeling kan zoeken. Die huisvestingsproblematiek komt ook terug in onderzoek en in onze adviezen. Wij kunnen die problemen vanuit onze dienst niet zelf oplossen, maar we kunnen ze wel benoemen, adviseren en samenwerken met andere beleidsdomeinen om klimaatadaptatie en weerbaarheid in hun beleid mee te nemen. Tegelijk mogen we de basisadviezen niet afschrijven. We zien nog altijd meer ziekenhuisopnames door uitdroging tijdens warme periodes. Dat betekent dat voldoende drinken, verkoeling zoeken en inspanningen aanpassen nog altijd boodschappen zijn die niet iedereen voldoende bereiken.

 'Wij proberen gezondheidsproblemen zoveel mogelijk te voorkomen en mensen en organisaties vooraf handvatten te geven'.

Welke gevolgen kunnen rook en luchtvervuiling door bosbranden, zoals we die recent in de Hoge Venen hebben meegemaakt, hebben?

Bij rook van bosbranden gaat in de eerste plaats de luchtkwaliteit achteruit. Vooral mensen met astma of chronische longaandoeningen kunnen daar last van krijgen. Hun klachten kunnen verergeren, waardoor ze op de spoeddienst terechtkomen of in het ziekenhuis moeten worden opgenomen. Ook gebeurtenissen die zich niet vlak bij ons afspelen, kunnen dus via de luchtkwaliteit gezondheidsgevolgen hebben.

foto:  (c) Christophe Seutin

Veel mensen denken bij klimaatverandering vooral aan hitte. Welke andere gevolgen voor onze gezondheid krijgen nog te weinig aandacht?

Uv-straling is er één van. We zien meer dagen waarop de UV-index hoger dan 3 ligt wat het risico op huidkanker aanzienlijk. Een bruine kleur wordt vaak positief of mooi gevonden, maar het is in feite een reactie van de huid op schade door de zon.

Hoe kunnen mensen zich tegen uv-straling beschermen?

In de eerste plaats door de felle zon te vermijden. Ga niet onbeschermd langdurig in de zon zitten of sporten, en bescherm vooral jonge kinderen goed. Schaduw en zonwerende kledij zijn belangrijk. Zonnecrème hoort daar ook bij, maar zonnecrème alleen is niet voldoende. Je moet voldoende smeren en geregeld opnieuw smeren; één keer ’s Ochtens insmeren volstaat niet voor een hele dag. De UV-index wordt trouwens in het weerbericht meegegeven. De uitdaging is dat niet iedereen ernaar kijkt of weet wat die index concreet betekent.

En wat is het verschil met ozon? Daar horen we op warme dagen ook vaak over.

Er is ozon hoog in de atmosfeer, die ons juist helpt beschermen tegen uv-straling, en er is ozon dicht bij het aardoppervlak. Die laatste kan op warme, zonnige dagen in hogere concentraties voorkomen. Ozon is prikkelend voor de ogen en slijmvliezen, maar vooral ook voor de longen. Mensen met astma of chronische longaandoeningen kunnen daardoor een opstoot van hun klachten krijgen. Op dagen met hoge ozonconcentraties is het verstandig zware fysieke inspanningen te beperken. Als je toch wilt bewegen, doe dat bij voorkeur vroeger op de dag, wanneer het koeler is en de ozonconcentraties doorgaans lager zijn.

Ook het pollenseizoen verandert. Wat merken jullie daar?

We zien dat het pollenseizoen vroeger begint en langer duurt. Er zitten ook meer pollen in de lucht en sommige pollen kunnen meer allergische reacties veroorzaken. Daarnaast kunnen nieuwe invasieve soorten oprukken. Een voorbeeld is ambrosia. Die plant is vanuit andere delen van Europa aan het oprukken en de pollen zijn sterk allergeen. Als ambrosia zich hier breed zou vestigen, kan dat tot veel extra allergische klachten leiden. Bij zo’n invasieve soort kun je eventueel actief bestrijden. Bij soorten die hier al wijdverspreid zijn, zoals berk, ligt dat anders. Berkenpollen kunnen zich bovendien over zeer grote afstanden verspreiden, waardoor volledige bestrijding geen realistische optie is. Dan gaat het eerder om slimme aanplanting en inrichting.

Waarom zijn bomen, parken en schaduw belangrijk voor onze gezondheid?

Groen zorgt in de eerste plaats voor verkoeling en schaduw. Verharding zoals asfalt en beton slaat overdag warmte op en geeft die ook ’s nachts weer af. Daardoor kan een buurt tijdens een hitteperiode moeilijk afkoelen. Ontharding en vergroening helpen dat effect beperken. Groen kan bovendien omgevingsgeluid dempen. Vanuit onze rol proberen we zulke gezondheidsinzichten mee te geven en zoveel mogelijk samen te werken met andere beleidsdomeinen. Wij hebben natuurlijk niet het budget of de bevoegdheid om zelf parken aan te leggen, maar we kunnen wel onderzoek doen, adviseren en proberen klimaatadaptatie en klimaatweerbaarheid in ander beleid mee te krijgen.

 Mensen met een verstandelijke handicap behoren vaak tot de kwetsbare groepen. Waarom is de impact van hitte voor hen extra belangrijk?

Dat hangt af van de persoon en de aard van de handicap. Bij bepaalde syndromen kunnen bijvoorbeeld hartafwijkingen vaker voorkomen, waardoor iemand lichamelijk kwetsbaarder kan zijn voor hitte. Daarnaast is het tijdens een hitteperiode heel belangrijk dat iemand kan aangeven dat hij of zij dorst heeft, te warm wordt of zich niet goed voelt. Dat is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Het kan ook moeilijker zijn om de gezondheidstoestand in de gaten te houden van iemand die minder goed kan aangeven of zelf aanvoelt wanneer het mis begint te gaan. Begeleiders en familie moeten daarom extra letten op vochtinname, de omgeving koel houden en de persoon zelf helpen afkoelen. Het lijken eenvoudige adviezen, maar die basis is echt belangrijk.

We zullen ook vaker periodes van hevige regen en wateroverlast meemaken. Welke gezondheidsrisico’s brengt dat mee?

Eerst is er natuurlijk de acute schade en het directe gevaar van overstromingen. Maar ook wanneer het water blijft staan en nadat het is weggetrokken, blijven er risico’s. Watergebonden ziekteverwekkers kunnen zich gemakkelijker verspreiden. Legionella kan zich via water verspreiden en speelt vooral bij bepaalde watertemperaturen een rol. Daarnaast kan het na wateroverlast heel moeilijk zijn om gebouwen volledig droog te krijgen. Daardoor kan schimmelvorming ontstaan. Voor zorgvoorzieningen betekent voorbereiding dus niet alleen nadenken over acute veiligheid, maar ook over hoe je een gebouw nadien opnieuw gezond en bruikbaar krijgt.

Wat kunnen woonvoorzieningen, dagcentra en gezinnen concreet doen tegen oververhitting?

Daarvoor gebruiken we de Ladder van koeling. Het uitgangspunt is dat je niet meteen naar actieve koeling grijpt, maar eerst voorkomt dat de warmte binnenkomt. Je kunt het vergelijken met een boot met een lek: het heeft weinig zin alleen maar sneller water uit de boot te scheppen als je het gat niet dichtmaakt. Eerst kijk je dus naar de omgeving. Is er voldoende groen en schaduw? Kan er worden onthard? Daarna komt zonwering aan de buitenkant van de ramen. Vervolgens is slim ventileren belangrijk.

 'De gezondheidseffecten van klimaatverandering treffen de samenleving disproportioneel'.

Wat bedoel je met 'slim ventileren'?

Dat je alleen ventileert wanneer het buiten daadwerkelijk koeler is dan binnen. Veel mensen hebben bij warm weer automatisch de reflex om alle ramen open te zetten. Maar als het buiten 35 graden is en binnen 25 graden, haal je net extra warmte naar binnen. Dan houd je de ramen beter dicht en ventileer je bijvoorbeeld ’s nachts of ’s Ochtends vroeg, wanneer het buiten koeler is. Pas wanneer je de omgeving, zonwering en ventilatie hebt aangepakt, kijk je welke bijkomende actieve koeling, zoals airconditioning en warmtepompen, nog nodig is.

Zijn er ook klimaatmaatregelen die tegelijk goed zijn voor onze gezondheid?

 Dat is precies de win-winfilosofie van het Klimaatgezondheidsplan. Onze werking is daarin vervat. We zoeken naar maatregelen die gezondheidswinst opleveren en tegelijk ook gunstig zijn voor het klimaat. Fietsen naar het werk is een eenvoudig voorbeeld: het zorgt voor meer beweging én minder uitstoot. Ook bomen leveren meerdere voordelen op: verkoeling en schaduw en, afhankelijk van de situatie, een bijdrage aan een betere leefomgeving en luchtkwaliteit.

Wat is dat klimaatgezondheidsplan precies?

De Vlaamse overheid zet al langer in op preventief gezondheidsbeleid. Milieugezondheidszorg maakt daar deel van uit. In 2023 zijn gezondheidsdoelstellingen gelanceerd waarin ook milieugezondheidszorg en klimaat een plaats kregen. Om die doelstellingen te bereiken, is het klimaatgezondheidsplan uitgewerkt. Daarin staat waar we met onze werking op willen inzetten. Het plan is terug te vinden via het Departement Zorg.

Je bent nu iets meer dan twee jaar in dienst als klimaatarts. Was je daarvoor al sterk met klimaat bezig?

Niet noodzakelijk professioneel. Ik denk wel dat veel mensen van mijn generatie met klimaat bezig zijn, omdat wij de gevolgen ervan steeds nadrukkelijker meemaken. Zelf ben ik altijd geïnteresseerd geweest in hoe systemen op een hoger niveau werken en waarom mensen, afhankelijk van hun uitgangspositie, heel verschillende kansen krijgen. Ik kom uit een thuissituatie die niet altijd eenvoudig was. Dat maakte me al jong gevoelig voor de vraag waarom systemen voor de ene persoon anders uitpakken dan voor de andere.

Zie je die ongelijkheid ook terug in de gezondheidseffecten van klimaatverandering?

Zeker. De gezondheidseffecten van klimaatverandering treffen de samenleving disproportioneel. Dat zien we nu al. Iemand die in een woning op de achtste verdieping woont en weinig mogelijkheden heeft om verkoeling te zoeken, is veel kwetsbaarder voor hitte dan iemand met meer ruimte en middelen. Ook andere kwetsbare woonsituaties spelen daarin mee. Dezelfde klimaatprikkel kan dus heel andere gevolgen hebben afhankelijk van waar en hoe iemand woont. Die link tussen gezondheid, leefomgeving en ongelijkheid vind ik belangrijk.

Tot slot: als je één boodschap mocht meegeven aan mensen met een verstandelijke handicap, hun familie en begeleiders, wat zou dat dan zijn?

Onderschat hitte niet en bereid je tijdig voor. Houd tijdens warme periodes extra aandacht voor drinken, verkoeling en signalen dat iemand het te warm krijgt. Dat geldt zeker wanneer iemand zelf moeilijker kan aangeven dat er iets misloopt. Ook begeleiders moeten hun eigen kwetsbaarheid niet vergeten. Op warmedagen.be staan praktische tips en via de nieuwsbrief kun je waarschuwingen ontvangen wanneer een waarschuwings- of alarmfase ingaat. Zo kun je op tijd maatregelen nemen.

 Nica Broucke

www.warmedagen.be

https://www.vlaanderen.be/publicaties/het-klimaatgezondheidsplan-een-win-winplan-voor-jouw-gezondheid-en-ons-klimaat

Dit interview verscheen eerder in licht ingekorte versie in het herfstnummer van het STAN-magazine, het gratis ledenblad van Trefpunt STAN. Ontdek hoe je lid kan worden en wat de voordelen zijn hier.